Công ước khung về kiểm soát thuốc lá bắt đầu có hiệu lực ở Việt Nam vào tháng 3 năm 2005 và dự thảo Luật kiểm soát thuốc lá đang được chuẩn bị và có kế hoạch trình quốc hội vào cuối năm 2009. Cho đến khi dự thảo luật được thông qua, “chính sách kiểm soát thuốc lá quốc gia giai đoạn 2000-2010” là văn bản pháp lý chính thức về vấn đề kiểm soát thuốc lá của chính phủ, và một số văn bản hướng dẫn có liên quan của Thủ tướng chính phủ, quyết định, nghị định ra đời thể hiện sự cam kết của chính phủ. Cụ thể là những văn bản này nhằm thực thi chính sách không khói thuốc tại các công sở và một số địa điểm công cộng cụ thể như bệnh viện, trường học và các phương tiện vận chuyển và nhà ga công cộng (Hướng dẫn 12/2007/CT-TTg, Quyết định 129/2007/QD-TTg, và Nghị định 45/2005/ND-CP). Các văn bản này đã vạch ra những quy định thực thi cho chính sách không hút thuốc và các chế tài xử phạt tương ứng. Các hướng dẫn chính thức cho việc thực hiện chính sách tại các cơ quan nhà nước cũng được Bộ y tế, Bộ giáo dục và Bộ giao thông vận tải đưa ra.

Mặc dù đã có sự cam kết của chính phủ đối với vấn đề kiểm soát thuốc lá và đặc biệt là đã có sự thi hành chính sách không hút thuốc, nhưng hiệu lực và sự tuân thủ vẫn còn yếu. Việt Nam nằm trong số những nước có tỷ lệ hút thuốc nhất trên thế giới (56% ở nam và 2% ở nữ). Sự chấp nhận của xã hội đối với hành vi hút thuốc lá tại nơi công cộng, và tỷ lệ hút thuốc thụ động của Việt Nam cũng tương đối cao. Thực trạng này vẫn sẽ tiếp tục tồn tại chừng nào sự thực hiện và thi hành chính sách không khói thuốc chưa được cải thiện.

Những sáng kiến ban đầu đã được thực hiện nhằm tăng cường sự thực hiện và thi hành chính sách không khói thuốc; qua những sáng kiến này, chính phủ và các tổ chức phi chính phủ quốc tế đã thiết lập và giới thiệu những mô hình không khói thuốc tại một số nơi công cộng.. Ví dụ, vào năm 2007, Hội y tế công cộng Việt Nam (VPHA), HealthBridge Việt Nam (HBV) và các cơ quan địa phương khác đã thực hiện thành công sáng kiến, dẫn đến việc thông qua và thực thi chính sách không khói thuốc tại trường Đại học y tế công cộng, 15 trường cấp hai và cao đẳng ở tỉnh Nam Định, tất cả xe buýt công cộng và bến xe buýt tại thành phố Nha Trang, và trường cao đẳng y tế tỉnh Đồng Tháp. Đặc biệt, mô hình của trường Đại học y tế công cộng đã được giải thưởng của WHO về mô hình phòng chống thuốc lá độc đáo trong năm 2008.

Tuy nhiên, những sáng kiến thành công tại một số địa điểm cụ thể này cần được đánh giá trước khi khái niệm “không khói thuốc” đi vào thực tiễn ở Việt Nam. Kinh nghiệm trên thế giới cho thấy những yếu tố cần thiết cho việc thực hiện thành công chính sách không khói thuốc bao gồm: i) Cam kết chính trị mạnh mẽ; ii) các kỹ năng và thực hành tốt  ở những cơ quan thực hiện; iii) sự thực thi các giải pháp có hiệu lực mạnh mẽ; và iv) sự tham gia và ủng hộ mạnh mẽ của cộng đồng. Thêm vào đó, kinh nghiệm tại Việt Nam cho thấy rằng để thực hiện thành công chính sách tại cơ sở cần có sự cam kết của tổ chức địa phương, có năng lực và kinh nghiệm vận động chính quyền địa phương, và có thể nâng cao năng lực cho các cơ sở thực hiện chính sách, giáo dục và vận động cộng đồng, theo dõi và giám sát sự tuân thủ. Dự án này nhằm nỗ lực nhân rộng các sáng kiên thành công và tăng cường công tác kiểm soát thuốc lá ở các địa phương.

II. MỤC TIÊU

1)       Nâng cao sự cam kết của Ủy ban nhân dân các tỉnh (PPCs), sự hỗ trợ từ cộng đồng và các tổ chức dân sự địa phương để tăng cường thực hiện và thi hành chính sách không khói thuốc tại các cơ quan chính phủ ở cấp tỉnh và những địa điểm công cộng được lựa chọn tại các tỉnh tham gia vào dự án (bao gồm các cơ sở y tế, giáo dục và các phương tiện giao thông công cộng).

2)       Nâng cao năng lực (bao gồm kỹ năng và thực hành) của Hội y tế công cộng tại các tỉnh về thực hiện và điều phối kế hoạch tại các địa điểm không khói thuốc, triển khai, thực thi và giám sát các hoạt động với các Ủy ban nhân dân tỉnh, Sở Y tế, giáo dục và giao thông vận tải và các lãnh đạo của các cơ sở y tế và giáo dục cấp tỉnh.

3)       Vận động cho sự thi hành mạnh hơn nữa của chính sách không khói thuốc trên toàn quốc, và sự thông qua của chính sách không khói thuốc mạnh hơn trong dự thảo Luật kiểm soát thuốc lá.

III. HOẠT ĐỘNG

Dự án sẽ được tiến hành ở 12 tỉnh: Lào Cai, Yên Bái, Thái Bình, Hải Dương (miền bắc), Hà Tĩnh Huế, Đà Nẵng, Nha Trang (miền trung) và Thành phố Hồ Chí Minh, Đồng Nai, Lâm Đồng, Đồng Tháp (miền nam).

Hội y tế công cộng Việt Nam sẽ điều phối dự án với những hoạt động sau:

Mục tiêu 1

Chiến lược 1: Vận động và hỗ trợ sự ban hành các chỉ thị ở tỉnh nhằm tăng cường hiệu lực của chính sách không khói thuốc ở các tỉnh triển khai  dự án.

1.1. Hội y tế công cộng Việt Nam sẽ hỗ trợ kỹ thuật cho HealthBridge Việt Nam, phát triển bộ công cụ vận động chính sách không khói thuốc nhằm vận động Ủy ban nhân dân tỉnh. Bộ công cụ này gồm các thông tin cơ bản về luật pháp ngắn gọn nhưng rõ ràng, lợi ích từ việc thiết lập môi trường không khói thuốc, một mẫu các quy định không hút thuốc áp dụng cho từng cơ sở, và ví dụ về một số thực hành chính sách không khói thuốc hiệu quả nhất.

1.2 Hội y tế công cộng Việt Nam với sự hỗ trợ của Trung tâm nghiên cứu và phát triển dịch vụ cộng đồng (CDS) sẽ phát triển và tập huấn vận động chính sách cho các chi Hội y tế công cộng tại các tỉnh. Tập huấn bao gồm các thông tin cơ bản về kiểm soát thuốc lá và Công ước khung về kiểm soát thuốc lá, và phác thảo các bước tiến hành vận động chính sách kiểm soát thuốc lá. Bộ công cụ được mô tả ở trên và các phương pháp sử dụng bộ công cụ cũng sẽ được giới thiệu.

1.3 Hội y tế công cộng Việt Nam sẽ gặp gỡ Ủy ban nhân dân cấp tỉnh để vận động sự cam kết của họ với việc tăng cường thực thi chính sách không khói thuốc tại các cơ quan nhà nước, cơ sở y tế và giáo dục, và trên các phương tiện vận chuyển công cộng.

Chiến lược 2: Nâng cao nhận thức và sự ủng hộ của cộng đồng và các nhà hoạch định chính sách với sự thực hiện chính sách không khói thuốc thông qua các chiến dịch truyền thông đại chúng ở cấp tỉnh (các hoạt động trong chiến lược này sẽ được thực hiện với sự hợp tác của Ủy Ban Phòng chống Tác hại Thuốc lá quốc gia (VINACOSH), cơ quan này đã được quỹ BloomBerg tài trợ để tiến hành các chiến dịch truyền thông trên toàn quốc)

1.4 Các Tỉnh Hội sẽ làm việc chặt chẽ với tổ chức đoàn thể (Liên Đoàn lao động, Hội liên hiệp thanh niên…) để phát triển và tiến hành các kế hoạch truyền thông cộng đồng và thực hiện thông qua các phương tiện truyền thông tại địa phương (Vô tuyến, radio), hệ thống loa phát thanh của địa phương, áp phích, tờ rơi và bảng thông báo.

1.5 Các Tỉnh hội sẽ phát triển và phổ biến các biển báo “Cấm hút thuốc” tại các cơ quan thực hiện

1.6 Hội y tế công cộng Việt Nam sẽ hỗ trợ các Tỉnh Hội phát triển và tiến hành các chiến dịch truyền thông sử dung các tài liệu sẵn có; hỗ trợ về kỹ thuật/hậuu cần sẽ được cung cấp bởi Sở truyền thông và thông tin, đài phát thanh và truyền hình tỉnh, và các tổ chức đoàn thể.

1.7 Chỉ thị mới của Ủy ban nhân dân tỉnh sẽ được phổ biến cho cộng đồng và chi Hội y tế công cộng ở các tỉnh sẽ thông báo các văn bản chính thức này tới các cơ quan thực hiện thông qua các cuộc họp.

Chỉ số:

–        Cộng đồng và chính quyền địa phương thể hiện hiểu biết tốt hơn về các tác hại của hút thuốc thụ động

–        Cam kết chính trị được thể hiện qua văn bản kí kết

–        Ủy ban nhân dân các tỉnh tham gia ban hành các chỉ thị thực hiện chính sách không khói thuốc bao gồm thời gian thực hiện, người chịu trách nhiệm và những giải pháp tăng cường thực thi phù hợp

-
Mục tiêu 2

Chiến lược 1: Tăng cường hạ tầng cơ sở cho công tác kiểm soát thuốc lá ở cấp tỉnh

2.1 Thành lập Ban điều hành dự án với các thành viên từ Hội y tế công cộng Việt Nam, HealthBridge Việt Nam, VINACOSH, Ban điều hành có trách nhiệm chỉ đạo và quản lý dự án.

2.2 Hội y tế công cộng Việt Nam và Tỉnh hội sẽ hỗ trợ Ủy ban nhân dân tỉnh thiết lập phòng chống thuốc lá cấp tỉnh, đơn vị xây dựng kế hoạch hoạt động cho qúa trình vận động, thực hiện các hoạt động và theo dõi. Họ cũng hỗ trợ báo cáo và giám sát.

2.3 Hỗ trợ thành lập nhóm giám sát thi hành chính sách dưới sự chỉ đạo của Ủy ban nhân dân tỉnh bao gồm thanh tra Sở y tế, Sở văn hóa, thể thao và du lịch, Sở giáo dục là những người kiểm tra việc thực hiện chính sách không khói thuốc tại mỗi cơ sở.

Chiến lược 2: Tăng cường nhận thức và kỹ năng của các nhà hoạt động phòng chống thuốc lá địa phương về vận động, thực hiện, theo dõi và đánh giá chính sách không khói thuốc.

2.4 Hội y tế công cộng Việt Nam, với sự hỗ trợ kỹ thuật của HBV, sẽ phát triển các tài liệu hướng dẫn và tập huấn dựa trên những hướng dẫn sẵn có. Những kinh nghiệm trên thế giới sẽ được tham khảo. Bản hướng dẫn này bao gồm những hướng dẫn để đạt được, duy trì và giám sát môi trường không khói thuốc.

 2.5 Hội y tế công cộng Việt Nam sẽ tổ chức tập huấn cho các Tỉnh hội, các sở ban ngành, các cơ sở y tế và giáo dục và các công ty vận tải. HBV, VINACOSH và Tổ chức y tế thế giới đóng vai trò là nguồn hỗ trợ kỹ thuật. Tập huấn sẽ tập trung làm rõ tại sao và làm thế nào để xây dựng các địa điểm công cộng/giao thông công cộng không khói thuốc, các vấn đề thường gặp, và tập huấn cũng tập trung vào việc triển khai cũng như tăng cường giám sát.

 2.6 Hội y tế công cộng Việt Nam sẽ hướng dẫn phát triển kế hoạch hành động bao gồm cả những giải pháp tăng cường thực thi chính sách. Kế hoạch hành động này sẽ được hoàn thiện bởi các TỈnh hội và các ban ngành địa phương.

2.7. Các Tỉnh Hội sẽ tiến hành giám sát hoạt động của các ban ngành/cơ quan thường xuyên với sự hỗ trợ về kỹ thuật của Hội y tế công cộng Việt Nam. Chi Hội y tế công cộng ở các tỉnh sẽ làm báo cáo và phổ biến tới các thành viên của nhóm phòng chống thuốc lá và lãnh đạo Ủy ban nhân dân tỉnh.

Chỉ số:

–        Ban điều hành dự án được thành lập

–        Hướng dẫn thực hiện chính sách không khói thuốc cho các cơ sở y tế và giáo dục và vận tải công cộng được phát triển.

–        Nhóm phòng chống thuốc lá tại các tỉnh  với các đại diện từ các ban ngành

       -     Nhóm thanh tra giám sát việc thực thi chinh sách thành lập

–        Những cơ quan có thực hiện chính sách thể hiện cam kết với các đại điểm không khói thuốc

–        Kế hoạch giám sát được xây dựng và giám sát được tiến hành thường xuyên

 Mục tiêu 3

 Chiến lược 1: Phát triển các tài liệu vận động chính sách dựa trên kinh nghiệm từ những tỉnh thực hiện thành công

3.1 Với sự hỗ trợ kỹ thuật từ Hội y tế công cộng Việt Nam, và các Tỉnh hội, Ủy ban nhân dân tỉnh sẽ phát triển các bản khuyến nghị chinh sách để vận động cho việc tăng cường thi hành chính sách không khói thuốc trên toàn quốc.

3.2 Hội y tế công cộng Việt Nam sẽ chuẩn bị bản khuyến nghị chính sách và bản hướng dẫn dựa trên những kinh nghiệm thành công tại các tỉnh đã triển khai để chia sẻ với các tỉnh khác.

 3.3 Phát triển các tài liệu vận động để hỗ trợ việc thông qua chính sách không khói thuốc mạnh mẽ hơn trong dự thảo Luật phòng chống tác hại thuốc lá dựa trên những kinh nghiệm thành công và các hướng dẫn của WHO trong cuốn “Bảo vệ khỏi phơi nhiễm từ hút thuốc thụ động”.

Chiến lược 2: Tổ chức các hoạt động phổ biến cho mục đích vận động chính sách

3.4 Hợp tác với VINACOSH để tổ chức các hội thảo chia sẻ kinh nghiệm, với những người tham gia gồm: đại diện của cơ quan chính phủ, Bộ giáo dục và đào tạo, Bộ y tế, Bộ giao thông vận tải, Bộ thương mại và các Sở ở các tỉnh tiến hành can thiệp, Ủy ban nhân dân tỉnh, phóng viên, WHO. Những hướng dẫn cho việc thi hành chính sách không khói thuốc và một mô hình cộng đồng không khói thuốc là một cách tiếp cận toàn diện với chính sách không khói thuốc và sẽ được giới thiệu trong những hội thảo như vậy.

3.5 Thư khuyến nghị và bản khuyến nghị chính sách từ Hội y tế công cộng Việt Nam, bản khuyến nghị chinh sách  từ Ủy ban nhân dân tỉnh sẽ được gửi đến Thủ tướng chính phủ và các bộ có liên quan nhằm vận động cho việc thi hành mạnh mẽ hơn nữa chính sách không khói thuốc đã ra đời trên toàn quốc.

 3.6 Hợp tác với VINACOSH để tổ chức các cuộc họp với Quốc hội. Đại diện của Tỉnh hội, những người là thành viên của Quốc hội sẽ vận động cho tăng cường thực thi chính sách không khói thuốc hiện hành, và vận động cho việc thông qua chính sách không khói thuốc mạnh hơn nữa trong dự thảo Luật kiểm soát thuốc lá.

 3.7 Tổ chức các cuộc họp với phóng viên để khuyến khích họ đảm nhận vấn đề và thúc giục nhà chức trách hành động để tăng cường thi hành chính sách không khói thuốc.

Chỉ số:

–    Các bản khuyến nghị chinh sách, thư khuyến nghị và tài liệu vận động được phát triển.

–    Chính phu, và các phóng viên thể hiện sự hiểu biết nhiều hơn về tác hại của hút thuốc thụ động

–    Cam kết của chính phủ trong việc thi hành chính sách không khói thuốc và thông qua chính sách không khói thuốc trong dự thảo Luật kiểm soát thuốc lá

IV. CÁC ĐỐI TÁC CỦA DỰ ÁN

-      Các Tỉnh hội do các lãnh đạo sở y tế và ủy ban nhân dân tỉnh đứng đầu. Sự liên hệ của họ với chính quyền cấp tỉnh đặt họ vào vị trí tốt nhất để đấu tranh, vận động và gây ảnh hưởng với các quy định của chính quyền địa phương và việc thi hành chính sách. Với vai trò đại diện cho nhiều bên như vậy, có Tỉnh hội cũng nhiều ưu điểm để hỗ trợ Ủy ban nhân dân tỉnh xây dựng kế hoạch hành động và điều phối sự thực hiện tất cả các ban ngành và cấp độ. Việc được liên kết với nhau thông qua Hội y tế công cộng Việt Nam cho phép Tỉnh Hội chia sẻ các bài học thu được.

-   Ủy ban nhân dân tỉnh: 64 tỉnh, thành của Việt Nam được quản lý và điều hành bởi Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố mà đứng đầu là một chủ tịch. Đứng ngay dưới Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố là các sở ban  ngành. Ủy ban nhân dân tỉnh và các sở y tế, giáo dục và giao thông vận tải sẽ là đơn vị thực hiện chủ chốt của dự án này; họ sẽ phát triển và đưa ra các quy định, và xây dựng kế hoạch thực hiện và tăng cường thực thi chinh sách.

-      Ủy Ban phòng chống tác hại thuốc lá quốc gia (VINACOSH) sẽ cung cấp hỗ trợ kỹ thuật bằng việc thông qua và quy định  các bản hướng dẫn đã được xây dựng và cung cấp cán bộ tập huấn nguồn trong các tập huân vấn động chinh sách. Hội y tế công cộng Việt Nam sẽ phối hợp với các chiến dịch truyền thông sẵn có của VINACOSH trong cấu phần giáo dục cộng đồng của dự án này. VINACOSH  sẽ cung cấp các thông tin về chính sách không khói thuốc; dự thảo Luật kiểm soát thuốc lá, hợp tác trong quá trình vận động nhằm tăng cường thi hành luật đã tồn tại và đề xuất một chính sách không khói thuốc mạnh hơn nữa trong luật mới.

-      HealthBridge Canada Việt Nam sẽ cung cấp hỗ trợ kỹ thuật cho dự án.