Dioxin là một từ chung đại diện cho một nhóm gồm hàng trăm hóa chất khác nhau, chủ yếu do con người tạo ra, rất khó phân hủy và do đó tồn lưu trong môi trường trong một thời gian dài. Dioxin bắt đầu tích tụ trong môi trường vào những năm đầu thế kỷ XX khi công ty hóa chất Dow ở Midland, Michigan phát minh ra cách tách muối ăn thành các nguyên tử clo và natri. Một thời gian sau, vào những năm 30s, 40s của thế kỷ XX, các nhà khoa học đã tìm ra cách gắn các nguyên tử clo với các hydro cacbon trong dầu mỏ để tạo thành các loại hyđro cacbon chứa clo. Những hóa chất mới này đã được sử dụng để tạo ra vô số các sản phẩm thuốc trừ sâu, dung môi, nhựa v.v. mà chúng ta sử dụng ngày nay. Tuy nhiên, khi các chất hữu cơ chứa clo được sản xuất trong các nhà máy hóa chất hay khi được đốt trong các lò đốt rác ở nhiệt độ thấp thì sẽ tạo ra dioxin – được coi là một trong những nhóm các hóa chất độc nhất hiện nay. Trong hàng trăm hóa chất thuộc họ Dioxin thì chất 2,3,7,8-tetrachlorodibenzo-p-dioxin (viết tắc là TCDD) được coi là độc nhất.

 

Ở các nước phát triển, nguồn phát sinh dioxin chủ yếu là từ các hoạt động đốt cháy. Ví dụ theo bản kê phát thải trên toàn quốc của Mỹ thì các nguồn đốt cháy (ví dụ đốt cháy chất thải bệnh viện, chất thải sinh hoạt, chất thải độc hại; đốt than, củi và các sản phẩm dầu mỏ làm nhiên liệu hoặc để sản xuất điện; các vụ cháy nhà xưởng, cháy rừng v.v.) chiếm tới 80% lượng dioxin thải ra hàng năm ỏ nước này. Mỗi năm, các nguồn phát sinhdioxin ở Mỹ thải ra khoảng 10-30 kg TCDD (tổng chất độc tương đương TEQ/năm). Ví dụ theo dự thảo bản kê phát thải của nước này, tổng lượng dioxin thải ra trong đất, nước, không khí, và các sản phẩm ở Mỹ vào khoảng 11,66kg (năm 1994) và 28kg (năm 1998) tổng chất độc tương đương TCDD, viết tắt là TEQ3. Ở Việt Nam dioxin được thải ra trong môi trường từ các hoạt động của con người như đốt rác, sử dụng hóa chất bảo vệ thực vật trong nông nghiệp và ngoài ra một lượng lớn dioxin tồn lưu hiện nay là do hậu quả chiến tranh. Theo Nguyễn, trong chiến tranh Việt Nam, quân đội Mỹ đã rải xuống miền nam Việt Nam hơn 70 triệu lít chất Da cam, tương đương khoảng 600 kg chất TCDD, cao gấp hàng chục lần tổng lượng dioxin thải ra từ tất cả các nguồn ở Mỹ mỗi năm. Ngoài ra, cũng cần phải ghi nhận rằng ở các điểm nóng dioxin ở Việt Nam thì tỉ lệ phần trăm TCDD/TEQ trong các mẫu đất và trầm tích thu thập tại thực địa là từ khoảng 20% tới gần 100%  trong khi ở Mỹ thì tỉ lệ này thấp hơn rất nhiều, chỉ chiếm khoảng 10%.

 

Bản báo cáo dự thảo của Cục Bảo vệ Môi trường Mỹ (1994, trích dẫn trong Center for Health 1999) kết luận dioxin là một mối đe dọa cho sức khỏe con người và là thách thức lớn cho ngành y tế công cộng nước này. Ngày 14 tháng 2 năm 1997, Tổ chức Quốc tế Nghiên cứu về Ung thư thuộc Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã công bố TCDD được xếp vào chất ung thư Nhóm 1 – nghĩa là “chất gây ung thư ở người”. Ngoài khả năng gây ung thư, phơi nhiễm với dioxin cũng gây ra một loạt các vấn đề sức khỏe như rối loạn chức năng sinh sản, phát triển, hệ thống miễn dịch và có liên quan tới các đột biến gây dị dạng bẩm sinh ở trẻ, giảm khả năng sinh con, các vấn đề về phổi, da v.v.

 

Hình ảnh phân tử dioxin 

 

 

Ở Việt Nam, một lượng lớn dioxin tồn lưu trong môi trường hiện nay là do trong chiến tranh quân đội Mỹ đã rải xuống miền nam Việt Nam hơn 70 triệu lít chất Da cam, tương đương khoảng 600 kg chất TCDD, cao gấp hàng chục lần tổng lượng dioxin thải ra từ tất cả các nguồn ở Mỹ mỗi năm. Một nghiên cứu gần đây của tổ chức Hatfield (Canada) và Uỷ ban 10 – 80 của Việt Nam đã xác định 7 điểm nóng với nồng độ dioxin trong môi trường bùn đất và trầm tích cao gấp 2,5 lần cho đến 80 lần so với nồng độ cho phép. Hội nghị khoa học Việt-Mỹ về ảnh hưởng của chất độc da cam/dioxin lên sức khỏe con người và môi trường cũng đã được tổ chức tại Hà Nội (tháng 3 năm 2002) đã đánh dấu sự sự hợp tác giữa các nhà khoa học Việt Nam và các nhà khoa học Hoa Kỳ nhằm đánh giá và khắc phục hậu quả lâu dài của dioxin lên sức khỏe môi trường. Những cuộc bàn luận về nồng độ chất TCDD trong các khu vực ô nhiễm và hậu quả sức khỏe vẫn đã, đang và sẽ tiếp tục diễn ra.