Tác hại của thuốc lá đối với sức khỏe con người đã được chứng minh qua rất nhiều tài liệu và nghiên cứu, chính vì vậy người sử dụng thuốc lá có quyền được cảnh báo về những nguy cơ nguy hại của sản phẩm này. Nhằm hỗ trợ cho đề xuất in lời cảnh báo trên vỏ bao thuốc lá của Bộ Y tế, Hội Y tế Công cộng Việt Nam và Hội Tiêu chuẩn và bảo vệ người tiêu dùng đã tiến hành một nghiên cứu cắt ngang tìm hiểu về quan điểm của người tiêu dùng về các lựa chọn cảnh báo sức khỏe khác nhau trên vỏ bao thuốc lá. Mục tiêu của nghiên cứu nhằm mô tả quan điểm của người tiêu dùng đối với cảnh báo sức khỏe thuốc lá sắp được in trên vỏ bao thuốc lá và xác định cảnh báo phù hợp nhất theo quan điểm của đối tượng nghiên cứu. Kết quả nghiên cứu cho thấy 83.9% đối tượng phỏng vấn tin rằng các mẫu cảnh báo sức khỏe sử dụng cả chữ và hình ảnh chiếm 50% diện tích vỏ bao thuốc lá có tác dụng hiệu quả trong cung cấp thông tin về tác hại của hút thuốc lá, 72,3% những người được phỏng vấn cho rằng cảnh bảo chỉ bằng chữ, thậm chí chiếm đến 50% diện tích vỏ bao thuốc lá cũng chỉ có tác động không đáng kể hoặc không có chút tác động nào trong việc cung cấp thông tin cho đối tượng nghiên cứu; với cảnh báo bằng chữ chỉ chiếm 30% diện tích vỏ bao thuốc lá, tỷ lệ đối tượng phỏng vấn có quan điểm này cao hơn rất nhiều (80,4%). Có 77.3% đối tượng phỏng vấn chọn mẫu thứ nhất với hình ảnh và lời cảnh báo và chiểm 50% diện tích vỏ bao để in trên vỏ bao thuốc lá. Không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nam và nữ, giữa các nhóm tuổi, người hút thuốc và không hút thuốc trong lựa chọn phiên bản cảnh báo sức khỏe phù hợp trên vỏ bao thuốc lá. Nhóm nghiên cứu khuyến nghị cảnh báo sử dụng cả chữ và hình ảnh chiếm 50% diện tích vỏ bao thuốc lá nên được lựa chọn nhằm đảm bảo quyền lợi được thông tin của cộng đồng.

Từ khoá: Cảnh báo sức khoẻ

Consumers opinion on health warnings on cigarette packages

Nguyen Ngoc Bich, MD, MPH; Do Minh Son, BPH

The harmful effects of smoking on the health of smokers have been clearly documented, therefore, consumers have the rights to be informed of hazards of this product. To support the proposal of New Health Warnings on cigarette packs made by Ministry of Health, a cross-sectional study on “con- sumers opinion on different options of health warnings on cigarette packages” was carried out. The objectives of the study were to describe consumers opinion on options of health warnings going to be printed on cigarette packages and identify the most appropriate ones according to consumers per- spective. The results show that 83.9% of interviewees believed that health warning samples using both text and image covering 50% of main sides of package are effective in providing information of the harmful effect of smoking; 72.3% of interviewees believed that text, even covering 50% of main sides, would have little or no impact on providing information for consumers. For the Health Warning with text covering only 30% of the main side, the percentage of interviewees who thought that there would be little or no impact was much higher (80.4%). There were 77.3% of interviewees selected the first version with picture and text warning, 50% of the main side for the new health warning while only 14% and 6% selected text only with 50% and 30% of the main side. No significant difference between male and female, different age groups, smokers and non – smokers was found for the selection of an appropriate version to be printed out for health warning on cigarette packages. It is highly recom- mended that text combined with image health warning, covering 50% of main side of cigarette pack- age should be selected for printing on cigarette package to ensure consumers' benefits.

Key word: Health warning

1. Đặt vấn đề

Thuốc lá hiện nay được coi là nguyên nhân lớn nhất gây nên nhiều bệnh và trường hợp tử vong sớm có thể phòng tránh được. Trong 2 thập kỷ tới, các bệnh không truyền nhiễm như tim mạch, ung thư và đái tháo đường... sẽ tăng lên, chiếm 70% gánh nặng bệnh tật toàn cầu [7]. Tổ chức Y tế thế giới đã xác định có nhiều yếu tố tạo nên xu thế này, nhưng thuốc lá được coi là yêú tố nổi lên hàng đầu. Theo cuộc Điều tra Y tế quốc gia năm 2002, Việt Nam có 56,1% nam giới hút thuốc và 1,8% nữ giới hút thuốc [1]. Việt Nam cũng được Tổ chức Y tế thế giới đánh giá là một trong những nước có tỷ lệ hút thuốc cao nhất . Chính vì vậy, người tiêu dùng có quyền được cung cấp thông tin và hiểu rõ về những nguy cơ độc hại của sản phẩm mà mình đang sử dụng.

Những lời cảnh báo về tác hại của thuốc lá với sức khoẻ đã thành bắt buộc ở Việt Nam từ năm 1996 theo Quyết định số 2019/2000/QĐ-BYT ngày 30 tháng 6 năm 2000 [2]. Các nhà sản xuất thuốc lá có hai lựa chọn cho việc in lời cảnh báo trên vỏ bao thuốc lá:

1. Hút thuốc có hại cho sức khỏe.

2. Hút thuốc lá gây ung thư phổi.

Trên thực tế, các nhà sản xuất thuốc lá đều lựa chọn lời cảnh báo thứ nhất. Và lời cảnh báo này được in trên mặt phụ của vỏ bao thuốc lá bằng dòng chữ nhỏ và mờ, và được chứng minh là không có hiệu quả qua nhiều nghiên cứu [3,5]

Việt Nam đã phê chuẩn Công ước khung về Kiểm soát thuốc lá (FCTC) và Công ước chính thức có hiệu lực tại nước ta từ ngày 17/03/2005. Theo Công ước khung về Kiểm soát thuốc lá, trên bao bì thuốc lá bắt buộc phải in cảnh báo sức khoẻ. Cảnh báo nên bằng lời và hình ảnh, nên chiếm 50% trở lên và không dưới 30% diện tích trình bày chính của bao thuốc. Nhiều nước đã và đang thực hiện quy định bắt buộc in lời cảnh báo bằng hình ảnh với kích cỡ 50% hoặc lớn hơn [9].

Với nỗ lực nhằm giảm thiểu những căn bệnh do khói thuốc gây ra, thực hiện nghị định của Chính phủ và đáp ứng yêu cầu của Công ước khung về Kiểm soát thuốc lá (FCTC),năm 2006, Hội Y tế Công công Việt Nam đã phối hợp với Hội Tiêu chuẩn và bảo vệ người tiêu dùng tiến hành thực hiện điều tra “Quan điểm của đối tượng nghiên cứu về cảnh báo sức khoẻ trên vỏ bao thuốc lá” nhằm giúp cho việc đưa ra các giải pháp hiệu qủa về in lời cảnh báo trên vỏ bao thuốc lá của Bộ Y tế. Mục

tiêu của nghiên cứu nhằm:

1. Mô tả quan điểm của cộng đồng về các lựa chọn in lời cảnh báo trên vỏ bao thuốc lá.

2. Tìm ra lựa chọn tốt nhất về in lời cảnh báo trên vỏ bao thuốc lá theo quan điểm của cộng đồng.

2. Phương pháp nghiên cứu

2.1. Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu định lượng, mô tả cắt ngang,

2.2. Đối tượng nghiên cứu

Nghiên cứu được tiến hành tại Hà Nội, là một trong những thành phố có mật độ dân cư đông nhất tại Việt Nam. Đối tượng nghiên cứu là cư dân trên địa bàn Hà Nội vào thời điểm nghiên cứu và có độ tuổi trên 15 tuổi

2.3. Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu

Đã phỏng vấn 1258 đối tượng, trong đó có 643 nam và 615 nữ.

Đối tượng phỏng vấn được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu thuận tiện

2.4. Thu thập số liệu

Thu thập số liệu về quan điểm của người tiêu dùng bằng bộ câu hỏi có cấu trúc đã được thử nghiệm trên một số đối tượng có cùng đặc điểm dân số với quần thể đích trước khi tiến hành thu thập số liệu chính thức,

Các sinh viện năm cuối Trường Đại học Y tế Công cộng được lựa chọn và tập huấn để tiến hành thu thập số liệu.

Các mẫu cảnh báo sức khoẻ có thể được dùng để in trên vỏ bao thuốc lá được đưa ra cho đối tượng phỏng vấn xem trong quá trình phỏng vấn.

Mẫu cảnh báo thứ nhất sử dụng hình ảnh của người bị ung thư phổi, trong đó hình ảnh của phổi bị ung thư cũng được trình bày trong mẫu cảnh báo, kèm theo lời cảnh báo “Hút thuốc gây ung thư phổi”, chiếm 50% diện tích của mặt chính của vỏ bao thuốc lá. Hình ảnh và chữ cảnh báo sức khoẻ trên vỏ bao thuốc lá được sử dụng trên nhiêu nước như Thái Lan, Canada, Úc. Mẫu cảnh báo này được Uỷ ban Phòng chống Tác hại thuốc lá Việt Nam khuyến nghị đưa vào sử dụng. Bản thứ hai là mẫu cảnh báo: “Hút thuốc có thể gây ung thư phổi” chiếm 50% diện tích của vỏ bao thuốc lá. Bản thứ ba là mẫu cảnh báo sức khoẻ với dòng chữ “Hút thuốc có thể gây ung thư phổi” và chiếm

30% diện tích của mặt chính vỏ bao thuốc lá. Đây là kích cỡ nhỏ nhất của cảnh báo sức khoẻ được khuyến nghị sử dụng chỉ với dòng chữ.

2.5. Quy trình đảm bảo chất lượng nghiên cứu

Nhóm nghiên cứu đã cố gắng giảm thiểu tối đa sai số của số liệu thông qua tiến hành cẩn thận từng bước trong cuộc điều tra: 1/ Thiết kế công cụ thu thập số liệu 2/ Tập huấn điều tra viên 3/ Thử nghiệm bộ công cụ thu thập số liệu 4/ Giám sát thu thập số liệu 5/ Rà soát lại các phiếu trong mỗi ngày thu thập số liệu nhằm đảm bảo không có thông tin bị sót 6/ Giám sát lại quá trình nhập liệu.

2.6. Phân tích số liệu

Số liệu được nhập và phân tích bằng phần mềm Epi-info 6.04 và SPSS 11.0. Trong đó chủ yếu thực hiện thống kê mô tả và và kiểm định Chi square nhằm tìm mối liên quan của các mối quan tâm.

Hồi quy logistic cũng được thực hiện nhằm tìm hiểu sâu hơn về mối liên quan của các biến độc lập (tuổi, giới, hút thuốc...) đối với việc lựa chọn mẫu cảnh báo phù hợp. Trong đó, nhằm đơn giản hoá đối với việc phân tích, và kết quả trong bản báo cáo, các phân nhóm trong biến “Trình độ học vấn” được mã hoá rút gọn lại thành 2 nhóm “Trình độ cấp 2 trở xuống” và “Trình độ cấp 3 trở lên”, và các phân nhóm trong “lựa chọn mẫu phù hợp” được mã hoá rút gọn lại thành 2 nhóm “Lựa chọn mẫu 1” và “Không lựa chọn mẫu 1.