Ngày 25/3/2011, tại Khách sạn Hà Nội, Hội YTCC Việt Nam tổ chức “Hội thảo tổng kết Chương trình tăng cường thực thi chính sách không khói thuốc tại Việt Nam dựa trên mạng lưới của Hội YTCC Việt Nam”. Tham dự Hội thảo có đại diện Hội YTCC Việt Nam và 11 tỉnh hội, Tổ chức Y tế Thế giới, Văn phòng Phòng chống tác hại thuốc lá Quốc gia, Liên hiệp Quốc tế phòng chống lao và bệnh phổi, Tổ chức Health Bridge Việt Nam, Hội Luật gia Việt Nam, Trường Đại học Y tế Công cộng, Trung tâm Nghiên cứu và trợ giúp phát triển cộng đồng (CDS) cùng đại diện lãnh đạo UBND tỉnh, lãnh đạo các Sở Y tế, Sở Giáo dục và Đào tạo, Sở Giao thông Vận tải tại 6 tỉnh triển khai chương trình.

Tình hình sử dụng thuốc lá tại Việt Nam

Theo điều tra Toàn cầu về sử dụng thuốc lá ở người trưởng thành (GATS) của các đơn vị PCTHTL (Bộ Y tế, Tổ chức Y tế Thế giới, Vinacosh, Tổng cục thống kê…), tại Việt Nam năm 2010, tỷ lệ hút thuốc vẫn duy trì ở mức rất cao: 48% nam giới trong nghiên cứu có hút thuốc, chỉ giảm khoảng 8% sau 10 năm. Điều này cho thấy hút thuốc hiện vẫn là một “đại dịch” nguy hiểm ở Việt Nam đối với sức khỏe của người dân.

Trong 10 năm trở lại đây, công tác phòng chống tác hại thuốc lá (PCTHTL) đã trở thành một vấn đề được quan tâm nhiều hơn tại Việt Nam. Công ước khung kiểm soát tác hại thuốc lá (FCTC) bắt đầu có hiệu lực ở Việt Nam từ tháng ba năm 2005. Cùng với chính sách quốc gia, nhiều Bộ bao gồm Bộ Y tế, Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịchvà Bộ Giao thông Vận tải đã ban hành các hướng dẫn cấp Bộ cho việc thực hiện  chính sách không khói thuốc. Ngày 10 tháng 5 năm 2007, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Chỉ thị 12/2007/CT-TTg về “Tăng cường công tác phòng chống tác hại thuốc lá” ở mọi cấp. Vào ngày 2 tháng 8 năm 2007, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định 129/2007QD-TTg về “Quy chế văn hóa công sở”, yêu cầu các cán bộ viên chức nhà nước không được hút thuốc ở nơi công sở.

Việc xử phạt các trường hợp vi phạm hút thuốc ở nơi công cộng được quy định trong Nghị định 45/2005/ND-CP do Thủ tướng ban hành ngày 06/04/2005, Quyết định 1315/QĐ-TTg ngày 21 tháng 8 năm 2009. Mặc dù đã có những quy định chính thức, việc tuân thủ thực hiện và hiệu lực của chính sách không khói thuốc vẫn là thách thức đối với Việt Nam -  một nước có tỷ lệ hút thuốc lá cao, hành vi hút thuốc được chấp nhận rộng rãi trong cộng đồng; các biện pháp xử phạt chưa đủ mạnh, mức độ ủng hộ và tuân thủ của cộng đồng với chính sách còn hạn chế. 

Xây dựng môi trường không khói thuốc – Thử nghiệm và thành công
 

Xây dựng các mô hình khu vực không khói thuốc là một trong những biện pháp hàng đầu trong việc PCTHTL và trở thành một trong những ưu tiên của chính sách PCTHTL quốc gia.

Những sáng kiến thử nghiệm được thực hiện nhằm tăng cường sự thi hành và hiệu lực của chính sách không khói thuốc. Qua những sáng kiến này, Chính phủ và các tổ chức phi chính phủ quốc tế đã thiết lập và đưa ra các mô hình khu vực công cộng không khói thuốc hiệu quả hơn. Vào năm 2009, dưới sự hỗ trợ Quỹ sáng kiến Bloomberg và Liên hiệp phòng chống lao và bệnh phổi (The Union), Hội YTCC Việt Nam đã triển khai chương trình “Tăng cường thực thi chính sách không khói thuốc tại Việt Nam thông qua mạng lưới của Hội YTCC Việt Nam”. Chương trình được triển khai thí điểm tại 6 tỉnh Hải Dương, Thái Bình, Hà Tĩnh, Thành phố Huế, Khánh Hòa và Đồng Tháp. Chương trình đã cung cấp các lớp tập huấn về tác hại của thuốc lá, xây dựng môi trường không khói thuốc cho cán bộ thuộc khối công đoàn, đoàn thanh niên, giáo dục, y tế, giao thông vận tải…Bên cạnh đó, Hội YTCC Việt Nam cũng xây dựng và hỗ trợ các đơn vị triển khai các tài liệu hướng dẫn thực hiện môi trường không khói thuốc, các poster, tờ rơi truyền thông, biển báo cấm hút thuốc. Cho đến nay, sau 2 năm thực hiện, chương trình đã thu được những thành công đáng ghi nhận:

- Thành lập Ban chỉ đạo PCTHTL tại 6 tỉnh và hoạt động hiệu quả.

- Đồng loạt UBND 6 tỉnh đều ban hành chỉ thị về việc thực hiện môi trường không khói thuốc tại các văn phòng làm việc, các địa điểm công cộng. Văn bản đã được phổ biến rộng rãi tới tất cả cơ quan các cấp trong tỉnh.

- Xây dựng được một lực lượng cán bộ nòng cốt được đào tạo, tập huấn các kỹ năng trong việc thực hiện môi trường không khói thuốc gồm hàng trăm cán bộ trong đó có nhiều lãnh đạo của các sở, ban ngành. Tại mỗi tỉnh đều đã có Ban chỉ đạo bao gồm các thành viên của UBND, các sở ban ngành, các tổ chức đoàn thể và cả các cơ quan truyền thông. Đây là yếu tố quyết định để đảm bảo sự hoạt động liên ngành và liên tục.

- Lãnh đạo của các ngành y tế, giáo dục và đào tạo, giao thông vận tải, các đoàn thể và khối văn phòng hành chính tại 6 tỉnh đều được vận động, hướng dẫn và hỗ trợ trong việc thực hiện cơ quan không khói thuốc. Gần 200 cơ sở được hỗ trợ của chương trình ủng hộ và cam kết thực hiện cơ quan không khói thuốc.

- Thúc đẩy quá trình giám sát việc thực hiện không hút thuốc tại các văn phòng cơ quan hành chính nhà nước và các địa điểm làm việc trong sở y tế, giáo dục và giao thông vận tải. Những kết quả thu được cho thấy, nếu có sự giám sát chặt chẽ, thường xuyên thì tỷ lệ vi phạm hút thuốc tại khu vực cấm sẽ giảm từ 3-4 lần.

- Sau 2 năm triển khai, tỷ lệ người lao động phải tiếp xúc với khói thuốc tại nơi làm việc giảm gần 2 lần và họ không bị tiếp xúc thường xuyên như trước. Năm 2009, trung bình trong 1 tuần làm việc, người lao động phải tiếp xúc với khói thuốc gần 4 ngày. Sau 2 năm, con số này đã giám xuống còn 3 ngày trong tuần.

Các đại biểu tham dự Hội thảo

Kinh nghiệm triển khai chương trình cho thấy rằng những yếu tố then chốt trong việc thực hiện thành công chính sách không khói thuốc bao gồm: Sự ủng hộ và cam kết mạnh mẽ của chính quyền địa phương; Kỹ năng và hiểu biết về vấn đề ở các cơ quan thực hiện; Các biện pháp thi hành và hiệu lực cao; Sự tham gia và hỗ trợ mạnh mẽ từ cộng đồng.

Chương trình đã thu thập đầy đủ bằng chứng về sự hiệu quả trong việc triển khai môi trường không khói thuốc tại nơi làm việc tại cả 3 miền của Việt Nam. Đây sẽ là những cơ sở chắc chắn cho việc triển khai không khói thuốc sau này cũng như bằng chứng để vận động thông qua dự thảo luật PCTHTL trong thời gian tới.